De formatie in Lansingerland is nu echt begonnen. Dat is de periode na de verkiezingen waarin partijen proberen een nieuw gemeentebestuur te vormen. Tijdens de openbare duidingsbijeenkomst werd duidelijk dat Leefbaar 3B en het CDA als eerste mogen onderzoeken of zij samen een coalitie kunnen vormen. Ook is Robbert-Jan van Duijn, burgemeester van Nieuwkoop, benoemd als informateur. Hij voert nu verkennende gesprekken met alle partijen.
De verkiezingsuitslag wees duidelijk één kant op, en de eerste politieke beweging daarna ook. Leefbaar 3B werd met afstand de grootste partij. Het CDA werd tweede. Samen hebben die twee partijen 19 van de 33 zetels. Dat is genoeg voor een meerderheid in de raad. Alleen al daarom is het logisch dat juist deze combinatie als eerste wordt bekeken.
Eerst even simpel: wat gebeurt er nu precies?
De informateur is niet degene die meteen een college vormt. Zijn eerste taak is eenvoudiger: praten met alle partijen en kijken welke samenwerking kans van slagen heeft. Welke partijen kunnen samen een stabiele meerderheid vormen? En zijn zij het ook genoeg met elkaar eens om echt samen te gaan besturen? Daarna schrijft de informateur daar een verslag over. Dat wordt openbaar besproken. Pas daarna komt eventueel een formateur in beeld: iemand die de echte onderhandelingen over een coalitieakkoord en de wethouders gaat leiden.
Eerst wordt verkend wie met wie kán. Daarna pas wordt onderhandeld over wie met wie wíl.
Wat is er sinds de verkiezingsavond veranderd?
De belangrijkste nieuwe stap is dat de richting nu officieel is bevestigd. In de eerste analyse was Leefbaar 3B samen met het CDA al de meest logische route. Inmiddels is dat niet meer alleen een rekensom op papier. Tijdens de duidingsbijeenkomst hebben meerdere partijen ook publiekelijk in die richting gewezen. WIJ Lansingerland zei dat een eerste gesprek tussen Leefbaar 3B en CDA op dit moment het meeste recht doet aan de keuze van de kiezers. Het CDA zei daar meteen bij dat het voor stabiliteit ook een derde partij wil bekijken, en noemde daarbij de VVD.
Dat is politiek belangrijk. Want daarmee zie je meteen twee lijnen naast elkaar ontstaan. De eerste lijn is: begin gewoon met Leefbaar 3B en CDA, want dat is de kortste weg naar een meerderheid. De tweede lijn is: kijk ook of een derde partij nodig of wenselijk is, zodat het bestuur steviger staat.
Waarom zijn Leefbaar 3B en CDA logisch als eerste combinatie?
Dat heeft met drie dingen te maken. Ten eerste de uitslag. Leefbaar 3B heeft overtuigend gewonnen en kan moeilijk worden genegeerd. Het CDA is daarna de meest logische partner omdat je met die twee partijen al boven de meerderheid uitkomt.
Ten tweede de politieke richting. Op hoofdlijnen liggen Leefbaar 3B en CDA dichter bij elkaar dan Leefbaar 3B en partijen als D66 of GroenLinks-PvdA. Dat geldt vooral op thema’s als financiële voorzichtigheid, leefbaarheid, schaal van de dorpen en kritisch kijken naar grote ruimtelijke ingrepen.
Ten derde het signaal van de kiezer. In de uitslag zit duidelijk een wens naar een andere koers. Leefbaar 3B won groot. WIJ Lansingerland verloor flink ten opzichte van 2022. Het CDA staat er sterk voor als oppositiepartij die de afgelopen jaren juist afstand hield van delen van het bestaande bestuur.
Maar is Leefbaar 3B plus CDA dan ook automatisch de uitkomst?
Nee, dat ligt er helemaal aan of deze twee partijen samen tot een coalitieakkoord of samenwerkingsovereenkomst kunnen komen. Rekenkundig is het simpel: 12 plus 7 is 19, dus genoeg. Politiek en bestuurlijk is het ingewikkelder. Een coalitie moet niet alleen een meerderheid hebben, maar ook werkbaar zijn. Partijen moeten het eens kunnen worden over grote dossiers. En ze moeten ook afspraken maken over de verdeling van de macht in het college.
Dat laatste klinkt abstract, maar is in deze formatie juist heel belangrijk. Lansingerland werkt met vier wethouders. Als er maar twee partijen in het college komen, ontstaat meteen de vraag hoe die vier plekken worden verdeeld. Krijgt Leefbaar 3B er dan drie en het CDA één? Dat ligt gevoelig, want dan wordt het CDA bestuurlijk wel erg klein gemaakt voor een partij met zeven zetels. Wordt het twee-twee? Dan doet het CDA bestuurlijk juist méér dan de zetelverhouding doet vermoeden. Precies daar kan een derde partij in beeld komen.
Daarom blijft de VVD nadrukkelijk in beeld
De VVD is voor een meerderheid niet nodig, maar politiek wel interessant. Dat komt doordat de VVD op een aantal gevoelige thema’s dicht tegen Leefbaar 3B aan zit, bijvoorbeeld op veiligheid, terughoudendheid met hogere lasten en een strenge lijn op asielopvang. Tegelijk kan de VVD voor het CDA een bruikbare derde partner zijn als een tweepartijencollege te scheef voelt.
Dat is waarom de naam van de VVD nu al valt. Niet omdat Leefbaar 3B en CDA samen tekortkomen, maar omdat een coalitie van drie partijen soms bestuurlijk makkelijker te bouwen is dan een coalitie van twee.
Een combinatie van Leefbaar 3B, CDA en VVD zou 23 zetels hebben. Dat is ruim. Zo’n coalitie kan ook de verdeling van wethouders eenvoudiger maken: bijvoorbeeld twee voor Leefbaar 3B, één voor CDA en één voor VVD. Dat is vaak makkelijker uit te leggen dan een 3-1-verdeling in een tweepartijencollege.
Wat onderzoekt de informateur nu dus eigenlijk?
De informateur kijkt waarschijnlijk vooral naar drie vragen. De eerste vraag is: kunnen Leefbaar 3B en CDA samen verder, of lopen zij op belangrijke onderwerpen toch te snel vast?
De tweede vraag is: is een tweepartijencoalitie bestuurlijk sterk genoeg, of is een derde partij nodig voor meer rust en balans?
De derde vraag is: op welke onderwerpen zitten de grootste botsingen? Dan gaat het vooral over geld, woningbouw, Bleizo, windmolens, opvang en de verhouding met provincie en Rijk.
Dat laatste is extra belangrijk, omdat de nieuwe coalitie niet alleen moet opschrijven wat zij wil, maar ook moet laten zien dat die plannen uitvoerbaar zijn. Een gemeente kan wel iets beloven, maar krijgt ook te maken met regels en druk van buitenaf.
Waar kan het spaak lopen?
Dat zit waarschijnlijk niet op de grote lijn, maar op de moeilijke dossiers.
Bleizo is zo’n dossier. Daar lopen verschillen over de richting van bouwen en ontwikkelen. Hetzelfde geldt voor windmolens en de vraag hoeveel ruimte Lansingerland nog wil geven aan groei. Ook opvang van asielzoekers en huisvesting van statushouders blijven gevoelige onderwerpen. En daarover gaat het niet alleen tussen partijen onderling, maar ook over de verhouding met Den Haag en de provincie.
Daarnaast speelt geld een grote rol. Gemeenten krijgen het financieel moeilijker. In Lansingerland is daarvoor al het woord “schaarste” gebruikt: schaarste aan ruimte, geld, woningen, personeel en tijd. Dat maakt deze formatie meteen zwaarder. Het gaat niet alleen over ambities, maar ook over wat nog betaalbaar is.
Wat is op dit moment de meest waarschijnlijke uitkomst?
Op dit moment blijft dit de meest logische volgorde.
De eerste en meest voor de hand liggende route is Leefbaar 3B en CDA.
De tweede, heel serieuze terugvaloptie is Leefbaar 3B, CDA en VVD.
Daarachter volgen pas bredere varianten met bijvoorbeeld WIJ Lansingerland erbij, of in het uiterste geval een coalitie zonder Leefbaar 3B. Zo’n laatste optie is rekenkundig mogelijk, maar politiek veel moeilijker uit te leggen, juist omdat Leefbaar 3B zo duidelijk heeft gewonnen.
De belangrijkste nuance is nu wel: Leefbaar 3B en CDA zijn als eersten aan zet, maar dat is nog niet hetzelfde als een definitieve coalitie. De informateur praat juist met álle partijen om te testen of die eerste logische route ook echt de beste route is.
Wat betekent dit voor inwoners?
Voor inwoners draait de formatie uiteindelijk om een simpele vraag: wat voor bestuur krijgt Lansingerland de komende vier jaar?
Als Leefbaar 3B en CDA samen uitkomen op een akkoord, dan ligt een bestuur voor de hand dat strenger is op groei, scherper op leefbaarheid en veiligheid, terughoudender met hogere lokale lasten en kritischer op windmolens en opvanglocaties.
Komt daar de VVD bij, dan wordt die koers waarschijnlijk nog iets steviger op veiligheid, lasten en regie. Tegelijk kan een driepartijencoalitie bestuurlijk rustiger zijn, omdat de macht dan beter wordt verdeeld.
Waar moeten inwoners de komende dagen en weken op letten?
Let vooral op drie signalen.
Eén: blijft het na de eerste gesprekken echt bij Leefbaar 3B en CDA, of schuift de VVD al snel aan?
Twee: gaat het in de berichtgeving vooral over inhoud, of juist over de verdeling van wethouders? Als dat laatste snel opspeelt, is dat vaak een teken dat een tweepartijencollege lastiger ligt.
Drie: hoe praat de informateur straks over “stabiliteit” en “inhoudelijke basis”? Dat zijn meestal de woorden waaraan je kunt horen of een coalitie echt kansrijk is, of dat er toch nog moet worden doorgeschakeld naar een bredere variant.
De formatie is nu officieel begonnen, maar de richting is al wel zichtbaar. Leefbaar 3B en CDA staan als eerste aan zet omdat de uitslag daar logisch naartoe leidt. Toch is de uitkomst nog niet zeker. De grote vraag is niet alleen of deze twee partijen samen willen besturen, maar ook of dat bestuurlijk handig genoeg is met vier wethouders en een aantal lastige dossiers op tafel.
De kortste route loopt nog steeds via Leefbaar 3B en CDA. Maar de VVD staat inmiddels duidelijk in de wachtkamer.
