Gedachtenspel, woensdag 10 oktober: Hans Achterhuis en de utopie van de vrije markt

Hans Achterhuis

Ayn Rand

Alan Greenspan, tussen 1987 en 2006 voorzitter van The Federal Reserve System (‘The Fed’) , bekent in 2008 voor een senaatcommissie dat hij fouten heeft gemaakt bij het toezicht op de financiële markten. Te lang had hij geloofd dat zelfregulering de enige juiste manier was en dat meer toezicht alleen maar tot minder groei zou leiden. Volgens Greenspan zouden mensen hun eigen belang nooit laten prevaleren boven het belang van een bedrijf.

Greenspan was in zijn studietijd lid van een groep volgelingen van de van origine Russische filosofe/schrijfster Ayn Rand. Deze groep noemde zichzelf ironisch ‘The Collective’ en had als doel het gedachtegoed van Ayn Rand te verspreiden. Zij is de initiator van een nieuwe filosofische stroming, het objectivisme, dat stelt dat alle menselijk gedrag rationeel dient te zijn, het hoogste doel het eigen geluk en de beste activiteit productie van goederen en kapitaal.

Niets mag gedeeld worden met anderen, alles is gebaseerd op eigen arbeid en niets mag ondernomen worden economische activiteiten aan banden te leggen. Ayn Rand wordt wel beschouwd als de ultieme ideoloog van het neoliberalisme en Greenspan is haar meest overtuigde aanhanger.  In zijn positie als voorzitter van The Fed doet hij alles haar ideeën in de praktijk gestalte te geven. Tot de kredietcrisis hem van zijn geloof doet vallen.

Rands bekendste roman, Atlas Shrugged, is een van de best verkochte boeken ooit in Amerika. De verkoopcijfers ervan overtreffen nog altijd die van bijvoorbeeld de boeken van oud-president Obama.

De Nederlandse filosoof Hans Achterhuis beschrijft in De utopie van de vrije markt dat neoliberalisme net zozeer als bijvoorbeeld communisme een utopie is en nooit verwezenlijkt kan worden in de realiteit. Hij staat lang stil bij de denkbeelden van Rand, omdat zij naar zijn mening de utopie van de vrije markt het krachtigste formuleert. Bovendien is Ayn Rand volgens Achterhuis een zeer getalenteerd en meeslepend schrijfster.

Als bij alle andere ideologieën zijn de pogingen de utopie te realiseren, gevaarlijk en schadelijk voor maatschappelijke verbanden. Daarnaast toont Achterhuis aan dat de vrije markt niet ‘spontaan’ ontstaat als het bestuur wegvalt, maar zorgvuldige constructie vereist en paradoxaal veel toezicht vergt. En het neoliberalisme maakt volgens Achterhuis zijn grootste belofte van meer economische groei evenmin waar.

Vanavond in Gedachtenspel zoeken we samen met Hans Achterhuis de achtergronden en uitgangspunten van het neoliberalisme. In zijn zoektocht voert hij ons langs eminente denkers als Aristoteles,  Adam Smith, Jeremy Bentham, Emile Durkheim, Karl Polanyj, Karl Marx en Michel Foucault, om vervolgens zelf tot originele en fraai verwoorde ideeën te komen. Blij dat we in Nederland zulke grote denkers hebben. Ik hoop u vanavond om 20:00 uur te mogen verwelkomen als luisteraar.

Alan Greenspan