Gedachtenspel, woensdag 12 september: Dostojevski’s Boze geesten; de psychologie van de terrorist

 

Boze geesten (meer recent vertaald als Duivels) is een van de grote geschriften van de moderne tijd, omdat het blootlegt hoe een ideologie van universele liefde en vrijheid een brandende haat kan maskeren, die naar buiten wordt gericht op een verdorven wereld en tot verwoesting en tirannie leidt. Ik wilde daarover zelf ook heel graag iets zeggen, maar nooit zou ik het fenomenale perspectief dat Dostojevski ons biedt, ook maar enigszins kunnen evenaren.’ Een uitspraak van de Canadese filosoof Charles Taylor over Dostojevski’s roman uit 1872.

In dat boek beschrijft Dostojevski de mentaliteit van revolutionairen en terreurgroepen en hun morele verval. Hij wijt dit met name aan de ideologie van het nihilisme. Wie gelooft aan een betere wereld, komt op een dag tot de ontdekking dat een dergelijke wereld maakbaar is en beseft dat dwang, geweld en macht de beste middelen zijn dat doeleinde te bereiken.  Dostojevski worstelt met de vraag hoe iets dat als een idealistische, wereldverbeterende gezindheid begon, binnen een paar decennia heeft kunnen veranderen in een waanzinnige, goddeloze kracht die enkel uit is op destructie.

Dostojevski denkt dat nihilisme een brisant gevaar vormt voor de Russische samenleving. Hij is verontrust dat een verdere radicalisering van dit gedachtegoed onoverzienbare maatschappelijke gevolgen zal hebben en buigt zich over de vraag hoe dit te bestrijden. Zijn personages zijn met heel verschillende, vaak tegenstrijdige vormen van nihilisme besmet. Besmet, want Dostojevski beschouwt nihilisme als een vorm van geestesziekte.

Pjotr Verchovenski, Nikolaj Stavrogin en Sjigalev, zij behoren tot de meest lugubere en duistere romanfiguren die Dostojevski in zijn bijna eindeloze ‘parade van waanzinnigen en krankzinnigen’ ooit opvoerde. En andere held uit dit boek, Kirillov, stelt dat ‘als God niet bestaat, dan ben ik God’. Kirillov denkt alleen een mens-god te worden als hij zelfmoord pleegt. Tien jaar voor Nietzsches ‘God is dood’, heeft Dostojevski die conclusie al getrokken. Boze geesten bevat talloze onbehaaglijke vooruitzichten over de aanstaande revolutie die onder het bolsjevisme werkelijkheid zouden worden.

Morgenavond in Gedachtenspel hoop ik meer te vertellen over Dostojevski’s meesterwerk en het inzicht dat hij ons schonk in de psychologie van terreur, een zeer actueel thema. En ik wil stilstaan bij de omstandigheden waaronder Dostojevski zijn boek concipieerde. Zo baseerde hij het plot op ware gebeurtenissen. Ik nodig uit van harte uit om te luisteren, we beginnen morgenavond om 20:00 uur.

 

Onze website gebruikt cookies. Klik hier voor meer informatie over de gebruikte cookies en onze privacy-verklaring. Bij het gebruik van de website worden automatisch cookies geplaatst.
Akkoord, verberg dit bericht